شب قدر داراي چند ويژگي منحصر به فرد است كه به آنها اشاره ميشود:
1-شب نزول قرآن:
اگر چه قرآن در طول 23 سال بهطور تدريجي بر رسول اكرم (ص)نازل شد اما تمام قرآن با فهم آن و نور آن و حقيقت باطني آن به طور دفعي و يكجا در شب قدر بر قلب نازنين رسول خدا (ص) نازل شده است كه نزول اولي را «نزول تدريجي» و دومي را «نزول دفعي» قرآن ميگويند.
قرآن كريم مي فرمايد: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَة: ما آن را در شبي مبارك نازل كرديم». [سوره مبارك دخان، آيه 3] كه فعل « أَنزَلْنَاهُ» دلالت بر نزول دفعي قرآن دارد.
2- شب مقدّر شدن تقدير عالم است:
يكي از ويژگيهاي شب قدر آن است كه در آن شب تمام مقّدرات عالم هستي تقدير ميشود و هر امري كه قرار است تا سال بعد اتفاق بيفتد در آن شب امضاء ميشود.
قرآن ميفرمايد: « فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ: در آن شب هر امري بر طبق حكمت خداوند تنظيم ميشود». [سوره مبارك دخان، آيه 4]
امام باقر (ع) در تفسير اين آيه فرمودند: «يعني در شب قدر هر سال همه امور آن سال كه بايد تا سال بعد جريان يابد، تقدير ميشود، چه خير و چه شر، چه اطاعت و چه معصيت، و چه در سورههايي كه بايد به عرصه وجود قدم بگذارند و چه اجلها و رزقها». [الميزان، ج 18، ص 203]
3- شب عبادت، عبادتي بهتر از هزار ماه:
اين كه قرآن ميفرمايد: « لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ: شب قدر از هزار ماه بهتر است». [سوره مبارك قدر، آيه 3]
علامه طباطبايي (ره)، فضيلت و عظمت آن شب را مرتبط ميداند و ميگويد: «منظور از بهتر بودنش از هزار شب به طوري كه مفسرين تفسير كردهاند، بهتر بودنش از حيث فضيلت عبادت است». طبق نظر ايشان شب زندهداري آن شب به عبارتي بهتر از عبادت هزار شب. [الميزان، ج 20، ص 563]
البته آنچه مفسرين و مرحوم علامه طباطبايي گفتهاند در حديثي از حضرت امام صادق (ع)برداشت شده است.
4- شب توبه، استغفار، مناجات و احياء:
با نظري بر دستورات علماي دين درمييابيم كه شب قدر شب توبه كردن و مناجات و استغفار به درگاه الهي است؛احياء و شبزندهداري از مهمترين دستورات اين شب است و روايت شده است كه حضرت زهرا(س) نميگذاشت در شب 23 ماه رمضان احدي از خانوادهاش بخوابد و با كمي طعام و امر بر خوب خوابيدنِ در روز ، آنها را دستور به شبزندهداري ميداد و ميفرمود: «محروم كسي است كه از خير امشب محروم بماند». [مفاتيحالجنان، ص 389]
5- شب نزول فرشتگان به محضر امام زمان (عج)
قرآن ميفرمايد: « تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ: فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان براي [تقدير] هر كاري نازل ميشوند». [سوره مبارك قدر، آيه 4]
طبق نظر علماي شيعه و فرشتگان الهي و روح،كه برخي آن را اعظمِ ملائكه و برخي او را جبرئيل و برخي او را برتر از جبرئيل و از غير سنخ ملائكه ميدانند،در اين شب به محضرِ امام زمان (عج) براي تدبير امور سال وارد ميشوند و مقدرات عالم توسط اين فرشتگان و با امضاي امام زمان (عج) تقدير ميشود. [مفاتيحالجنان، ص 371]
اين كه تقدير امور عالم توسط ائمه (ع) انجام ميشود در يكي از زيارتنامههاي امام حسين (ع)كه حضرت صادق (ع)آن را انشاء فرمودهاند، اين چنين آمده است: «اراده خداوند در تقديرات امورش بر شما وارد ميشود و از خانههاي شما صادر مي شود». [كامل الزيارات، ص 199]
توشهای از محضر استاد معظّم حضرت آیت الله حاج شیخ جواد مروی (حفظه الله تعالی)
پرسش: چرا شب قدر، شب نزول قرآن كريم بين مسلمين مورد اختلاف است؟ چرا شيعه شبهاي 19، 21 و 23 و اهل سنت شبهاي 23 و 27 را شب قدر مي دانند؟
پاسخ: سنت در نزد اهل تسنن به قول، فعل و تقرير پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ اطلاق شده و در نظر شيعه علاوه بر آن، شامل امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ نيز مي شود. سؤال مذكور از سه بخش تشكيل يافته كه هر كدام به صورت جداگانه مورد بحث واقع مي شود.
الف) علت اختلاف در مورد شب قدر بين مسلمين:
بعد از رحلت نبي اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل و كتابت احاديث و روايات از طرف خليفة اول ممنوع گرديد. و اين منع حديث تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزيز (99 هجري) ادامه داشت. اين مسئله باعث ضربة جبران ناپذيري به احاديث خصوصاً احاديث اهل تسنن گرديد. به موجب اين امر سلسلة اسناد روايات اهل تسنن از بين رفت و از ارزش حديث كاسته شد و از طرفي احاديث ساختگي زيادي نيز به همين خاطر وارد جوامع حديثي اهل تسنن گرديد. ولي خوشبختانه جوامع حديثي شيعه به خاطر عدم پيروي از اين منع، و وجود جانشينان به حق كه علوم خود را از ايشان مي گرفتند از اين ضايعات مصون ماند. اين امر موجب اختلافات زيادي در جزئيات و بسياري از مسائل گرديد. ولي از آنجا كه شيعه احاديث خود را از اهل بيت مي گيرند و همواره در مشكلات، سخنان اين بزرگواران چاره ساز بوده فلذا مشكل چنداني ندارند.
اما در قرآن در تعيين شب قدر چيزي نيامده. و آنچه از قرآن در اين رابطه به طور قطع مي توان فهميد اين است كه شب قدر فطعاً در ماه مبارك رمضان واقع شده و اما اينكه كدام يك از شبهاي آن است، قرآن دلالتي بر آن ندارد.[1]
ب) شبهاي 19 و 21 آيا به خاطر حضرت علي ـ عليه السّلام ـ به عنوان شب قدر معروف هستند؟
احاديث زيادي در مورد تعيين شب قدر وارد شده و در بعضي از اين احاديث، شبهاي 19 و 21 و 23 به عنوان شب قدر معرفي و بيان شده که يكي از اينها شب قدر است.[2] در برخي ديگر، 21 و 23 به عنوان شب قدر معرفي شده است.[3] بعضي از روايات به صراحت شب 23 را به عنوان شب قدر معرفي و آن را افضل از همة شبهاي 19 و 21 دانسته اند.[4] در بعضي از احاديث، از امام پرسيده اند كدامين از 2 شب 21 و 23 قدر است؟ امام تعيين نكرده اند و فرموده اند: چه مي شود بر تو اگر در هر دو شب خير انجام دهي؟[5] و...
بنابراين روشن شد كه شبهاي 19 و 21 به عنوان احتمال شب قدر بودن در لسان روايات ذكر شده، نه به خاطر حضرت علي ـ عليه السّلام ـ هر چند فضل اين دو شب به خاطر قرار گرفتن شهادت حضرت در آن دو قطعاً بيشتر شده است.
ج) 23 افضل است يا 27؟
طبق گفتار بند الف، شبهايي كه احتمال قدر در آنها داده مي شد و يكي از آنها قطعاً شب قدر است، به ترتيب افضليت عبارتند از: شب 19، 21 و 23 كه شب 23 افضل از دو شب ديگر بوده و بلكه طبق تصريح بعضي از احاديث، شب قدر همين شب است و مي دانيم كه در تمام طول سال شبي به فضليت شب قدر نمي رسد. بنابراين 23 از شب 27 و از تمام شبها افضل خواهد بود.
نتيجه
1. نظر شيعه در مورد شب قدر و تعيين آن مشخص بوده و چون از ائمه ـ عليهم السّلام ـ يعني وارثان علم پيامبر به ما رسيده قطعاً صحيح مي باشد.
2. شبهاي 19 و 21 نيز طبق بعضي روايات احتمال شب قدر بودن داده مي شود.
3. شب 23 از تمام شبها افضل است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مستدرك الوسائل، محدث نوري، ج 7، باب تعيين ليلة القدر.
2. علامه طباطبايي، تفسير الميزان، ج20، ص 561.
3. مکارم شيرازي، تفسير نمونه، ج27، ذيل سوره قدر.
4. دعائم الاسلام، نعمان بن محمد تميمي مغربي، ج1.
........... پاورقی: ........................................
[1] ر. ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، ترجمه تفسير الميزان، مترجم سيد محمد باقر موسوي، دفتر انتشارات اسلامي، ج 20، ص 561.
[2] ر. ك: كليني، الكافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365، هـ . ش، چاپ چهارم، ج 4،ص 158، ح 8. وسائل الشيعه ، حر عاملي، مؤسسة آل البيت، چاپ اول،ج 10.
[3] ر. ك: كافي، ج 3، ص 40 و ج 4، ص 154، مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404 هـ ق، ج 94، ص 2 و 8.
[4] ر. ك: بحارالانوار، ج 94، سيد بن طاووس، اقبال الاعمال، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365 هـ ش، چاپ دوم، ص 190.
[5] ر. ك: طوسي، التهذيب، دارالكتب الاسلاميه، 1365 هـ ش، چاپ چهارم، ج 3،ص 58.
شبهای قدر
پیامبر(ص): مَن أحیی لَیلَةَ القَدرِ حُوِّلَ عَنهُ العَذابُ إلَی السَّنَةِ القابِلَةِ
هرکس شب قدر را احیا بدارد، تا سال آینده عذاب از او برداشته می شود.
پیامبر(ص): مَن قامَ لَیلَةَ القَدرِ إیماناً وَ احتِساباً، غُفِر لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ
هرکه از روی ایمان و برای رسیدن به ثواب الهی، شب قدر را به عبادت بگذراند، گناهان گذشته اش آمرزیده می شود.
امام صادق علیه السلام: قَلبُ شَهرِ رَمَضانَ لَیلَةُ القَدرِ
قلب ماه رمضان، شب قدر است.
امام صادق علیه السلام: مَن عَرَفَ فاطِمَةَ حَقَّ مَعرِفَتِها فَقَد أدرَکَ لَیلَةَ القَدرِ
هرکه فاطمه را، آن گونه که سزاوار است، بشناسد، بی تردید شب قدر را درک کرده است.
امام صادق علیه السلام: التَّقدیرُ في لَیلَةِ تِسعَ عَشرَةَ والإبرامُ في لَیلَةِ إحدی و عِشرینَ و الإمضاءُ في لَیلَةِ ثلاثَ و عِشرینَ.
مقدرات در شب نوزدهم تعیین، در شب بیست و یکم تایید و در شب بیست و سوم ماه رمضان امضا می شود.
شب قدر همان شبی است که در تمام سال شبی به خوبی وفضیلت آن نمی رسد وعمل در آن بهتر است از عمل در هزار ماه ودر آن شب تقدیر امور سال می شود وملائکه وروح که اعظم ملائکه است درآن شب باذن پروردگار بزمین نازل می شوند وبخدمت امام زمان علیه الستلام مشرف می شوند وآنچه برای هر کس مقدر شده است بر امام علیه السلام عرض می کنند واعماال شب قدر بر دو نوع است ، یکی آنکه در هر سه شب باید کرد ودیگر آنکه مخصوص است بهر شبی.
اما اعمالی که در هر سه شب مشترک است وباید انجام داد :
اول : غسل است ( مقارن غروب آفتاب ، که بهتر است نماز شام را با غسل خواند )
دوم : دو رکعت نماز است که در هر رکعت بعد از حمد هفتمرتبه توحید بخواند وبعد از فراغ هفتاد مرتبه اَستَغفُرِاللهَ وَاَتوبُ اِلَیهِ ودر روایتی است که از جای خود بر نخیزد تا حقتعالی او وپدر ومادرش را بیامرزد.
سوم : قرآن مجید را بگشاید وبگذارد در مقابل خود وبگوید : اَللّهُمَّ اِنّی اَسئَلُِکَ بِکِتابِکَ المُنزَلِوَمافیهِاسمُکَالاَکبَرُو،اَسماؤُکَ الحُسنی وَیُخافُ وَ یُرجی اَن تَجعَلَنی مِن عُتَقائِکَ مِنَ النّار پس هر حاجت که دارد بخواند
چهارم : مصحف شریف را بگیرد وبر سر بگذارد وبگوید :
اَللّهمَّ بِحَقِّ هذاالقُرآنِ وَ بِحَقِّ مَن اَرسَلتَه بِه وَبِحَقِ کُلِّ مومنٍ مَدَحتَه ُ فیهِ وَبِحَقِّکَ عَلَیهِم فلا اَحَدَ اَعرَفُبِ بِحَقِّکَ مِنکَ
ده مرتبه بگوید : بِکَ یا الله
ده مرتبه : بِمُحَمَّدٍ
ده مرتبه : بِعلیٍّ
ده مرتبه : بِفاطِمَةَ
ده مرتبه : بِالحَسَنِ
ده مرتبه : بِالحُسَین ِ
ده مرتبه : بِعلیّ بنِ الحُسین
ده مرتبه : بِمُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ
ده مرتبه : بِجَعفَر بنِ مُحَمَّدٍ
ده مرتبه : بِموُسی بنِ جَعفَر ٍ
ده مرتبه : بِعلیِّ بنِ عَلیٍّ
ده مرتبه : بِعَلِیِّ بنِ مُحَمَّدٍ
ده مرتبه : بِالحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ
ده مرتبه : بِالحُجَّةِ
پس هر حاجتی داری طلب کن .
پنجم : زیارت امام حسین (ع) است؛ که در خبر است که چون شب قدر میشود منادی از آسمان هفتم ندا میکند که حق تعالی آمرزید هر کسی را که به زیارت قبر امام حسین (ع) آمده .
ششم : احیا داشتن این شبها است که در روایت امده هر کس احیا کند شب قدر را گناهان او آمرزیده شود هر چند به عدد ستارگان آسمان وسنگینی کوهها وکیل دریاها باشد .
هفتم : صد رکعت نماز کند که فضیلت بسیار دارد ، وافضل آنست که در هر رکعت بعد از حمد ده مزتبه توحید بخواند .
هشتم : بخواند :اَللّهُمَّ اِنّی اَمسَیتُ لَکَ عَبدًا داخِرًا لا اَملِکُ لِنَفسی وَ اَعتَرِفُ ....
مفاتيح الجنان شيخ عباس قمي
التماس دعای خیر
